Uganda’daki Ngamba Adası Şempanze Barınağı’nda, University of California, Berkeley’den araştırmacılar, insanlar arasında oldukça iyi bildiğimiz bir şeyi sınadı: İstediğimiz bir şey söz konusu olduğunda arkadaşlığın ne kadar ileri gidebildiğini.
Deneyde, yaşları 16 ile 39 arasında değişen 26 şempanze bir araya getirildi. Ancak bilim insanlarının önlerine yiyecek koymadan önce kimin kiminle gerçekten arkadaş olduğunu öğrenmesi gerekiyordu.
Bunu öğrenmek için bir araştırmacı ilişkilerini gözlemleyerek 800 saatten fazla zaman harcadı: Hangi şempanzelerin birbirlerini tımar ettiğini, hangilerinin birbirlerine yakın oturma eğiliminde olduğunu ve hangilerinin yemek yerken birlikte vakit geçirdiğini kaydetti. Bu bilgilerle en güçlü sosyal bağları belirleyebildiler.
Sonra ayartıcı yiyecek geldi.
138 denemede şempanzeler, başka bir şempanzenin erişebileceği mesafedeki yiyeceği alma fırsatı buldu. Diğer şempanze arkadaşları olmadığında, denemelerin 70 %’inde yiyeceği aldılar. Diğer şempanze yakın arkadaşlarından biri olduğunda ise bu oran 61 %’e düştü.
Bu, arkadaşlığın açlığa galip geldiği anlamına gelmiyor: çoğu zaman arkadaşlarından bile yiyecek aldılar. Ancak bu küçük fark, hayvanların sosyal rütbesi gibi etkenler hesaba katıldıktan sonra da örüntü devam ettiği için araştırmacıların dikkatini çekti.
Bir ipucu daha vardı. Bir şempanze, yakın bağı olmayan birinden yiyecek aldığında, kurban arkadaşlarından biri olduğunda olduğundan daha fazla olumsuz duygu ifadesi, özellikle de çığlıklar, sergileme eğilimindeydi.
Bilim insanlarına göre bu, şempanzelerin de bizimki gibi «hırsızlık» konusunda ahlaki bir kurala sahip olduğu anlamına gelmiyor. İlginç olan başka bir şey: Zarar verdikleri bireyle olan ilişkilerine bağlı olarak farklı davrandıkları anlaşılıyor.
«Arkadaşlarımızdan daha fazlasını bekleriz», diye açıkladı araştırmanın yazarlarından Jan Engelmann.